Pacely
← Terug naar artikelen

10 mei 2026

Wat is pacen? — een rustige manier van doen, geen behandeling

  • pacing
  • wat-is-pacen
  • basisniveau
  • energiemanagement
  • pem
  • pese

Pacen is geen behandeling. Het is een manier van doen — een afspraak met jezelf over hoe je je dag inricht — die voor mensen met langdurige klachten na corona of bij ME/CVS vaak het verschil maakt tussen geleidelijk herstel en steeds weer terugvallen.

Revalidatiearts Paulien Goossens van Merem beschrijft het patroon waarmee pacen probeert te breken:

Soms lijkt het wel een achterwaartse processie: een stap vooruit en daarna twee stappen achteruit. Hier past geen gangbare fysiotherapie, noch doorbijten in je eentje.

— dr. Paulien Goossens, revalidatiearts (Merem)

Het gangbare advies bij vermoeidheid — rustig optrainen, conditie opbouwen, doorzetten — werkt voor deze groep averechts. Bij het Post Covid Syndroom en vergelijkbare beelden is het autonome zenuwstelsel ontregeld geraakt, en dat reageert op overbelasting niet met aanpassing maar met verergering. "Hard 'optrainen' is in dit geval contraproductief", schrijft Goossens, "want het veroorzaakt een verstorende prikkel voor het autonome zenuwstelsel." Pacen is dus geen luie rust en geen graded exercise — het is het rationele antwoord op een specifieke fysiologie.

Dat verergeringspatroon heeft inmiddels een naam in de internationale literatuur. Bij ME/CVS spreekt men van post-exertionele malaise (PEM); de World Physiotherapy-campagne van 2021 hanteert voor langdurige coronaklachten de variant post-exertionele symptoom exacerbatie (PESE). Beide afkortingen kom je tegen in patiëntengidsen en op forums. Het concept achter de termen is hetzelfde: een vaak vertraagde verergering van klachten na inspanning, die niet hetzelfde is als gewone vermoeidheid. World Physiotherapy beschrijft pacing om die reden expliciet als een strategie om dit te voorkomen, en sluit zijn folder af met dezelfde boodschap als Goossens: "gedoseerde opbouwende oefentherapie mag niet worden gebruikt wanneer klachten na inspanning verergeren."

De basis van pacen is wat behandelaars het basisniveau noemen:

Behandelaars kunnen het beste adviseren om eerst terug te gaan naar hun basisniveau. Dat is de hoeveelheid activiteiten die iemand op een slechte dag kan doen zonder een toename van klachten.

— dr. Paulien Goossens, revalidatiearts (Merem)

Let op het onintuïtieve: het basisniveau is wat een slechte dag verdraagt, niet wat een goede dag aankan. World Physiotherapy formuleert het iets soepeler — basisniveau is volgens hen "wat je vrij gemakkelijk kunt doen op een goede dag en wat je maximaal kunt doen op een slechte dag." De Nederlandse revalidatietraditie houdt de strengere slecht-dag-vloer aan. Welke definitie voor jou werkt is een gesprek voor je behandelaar; in beide gevallen is dit niet het plafond waar je uit gewoonte naar reikt. Het is een veilige ondergrens om vanaf te starten.

Het lastigste van pacen zit niet in slechte dagen, maar in goede dagen. Op een dag dat het beter voelt, is de natuurlijke neiging om iets in te halen wat eerder bleef liggen — en dat is precies waar de terugslag begint. De Hersenstichting verwoordt het in haar FAQ uit juli 2021 zo:

Belangrijk om rationeel keuzes te maken en niet op basis van gevoel (ik voel me goed en doe daarom meer).

— Hersenstichting, antwoord op vraag 5

Pacen is daarmee voor een groot deel een cognitieve oefening. Niet "doen wat je voelt", maar "doen wat je van tevoren had afgesproken, ook als het op dat moment makkelijker zou lijken om meer te doen".

Een ergotherapeut kan helpen om je basisniveau te vinden en om de opbouw te begeleiden. Merem adviseert dit expliciet als eerste stap voor patiënten die merken dat trainen klachten erger maakt, en de Hersenstichting merkt op dat "het adviseren over energieniveau onderdeel is van de opleiding tot ergotherapeut." Niet elke ergotherapeut heeft ervaring met langdurige coronaklachten — vraag specifiek naar energiemanagement, en naar werkwijzen als de activiteitenweger, 'niet rennen maar plannen' of graded activity.

Hoe je dat basisniveau praktisch vindt en bewaakt, lees je in Wat is je basisniveau?. De rekenregel die Nederlandse revalidatieartsen gebruiken om opbouw vanaf het basisniveau te plannen, vind je in De twintig-procent-regel — een professional-gereedschap, niet een doe-het-zelf-recept. Waarom een goede dag het moeilijkst is om te pacen, beschrijft De goede-dag-val. En het lichamelijke signaal dat je over je grens zit, varieert per persoon — daarover gaat Je herkenbare waarschuwing.

Over dit artikel

Pacely deelt observaties uit publiek beschikbare bronnen. We zijn niet de bron en we geven geen medisch advies. Heb je vragen over je eigen herstel? Neem contact op met je huisarts, revalidatiearts of ergotherapeut.

Bronnen